In de vrouwenopvang van Wender komen vrouwen met uiteenlopende achtergronden en ervaringen terecht. Sommigen zijn gevlucht voor huiselijk geweld, anderen dragen het trauma van oorlog en verlies met zich mee. Voor velen van hen is het vinden van de juiste hulp een uitdaging. Traditionele therapievormen, die vaak sterk leunen op taal en verbale verwerking, sluiten niet altijd aan op hun behoeften. Daarom is Wender gestart met een pilotonderzoek naar de inzet van creatieve therapie. Dit innovatieve project richt zich op onder meer veerkracht, veiligheid, autonomie en zelfredzaamheid, met als doel vrouwen een eerste stap naar herstel te bieden.
Als woorden tekortschieten
De pilot is opgezet om te onderzoeken wat creatieve therapie kan betekenen voor vrouwen in de opvang. Wender biedt al verschillende vormen van ondersteuning aan, maar er is een groep vrouwen die tussen wal en schip valt. Dit geldt bijvoorbeeld voor vrouwen die nog niet in aanmerking komen voor traumatherapie of door een taalbarrière geen gebruik kunnen maken van reguliere psychologische zorg. Daarnaast zijn er vrouwen die terughoudend zijn om hulp te zoeken, omdat ze therapie associëren met ‘gek zijn’ en zich daarom niet aangesproken voelen door traditionele behandelmethoden. Creatieve therapie biedt een laagdrempelig alternatief, waarbij niet praten, maar doen en ervaren centraal staat.
Kleine stappen richting herstel
Vaktherapeut Svetlana, die het project leidt, zag hoe groot de behoefte is aan een andere benadering. “Veel vrouwen die hier terechtkomen, hebben te maken met een diep trauma. Maar in plaats van meteen te graven in hun verleden, hebben ze eerst veiligheid, ontspanning en positieve ervaringen nodig,” vertelt ze. “Daarom is een deel van het onderzoek gericht op veerkracht: kleine stappen zetten richting herstel, zonder meteen de confrontatie met het trauma aan te gaan.”
Creatieve therapie werkt laagdrempelig en non-verbaal. Door te schilderen, kleien of collages te maken, krijgen vrouwen de kans om emoties op een veilige manier te uiten. Het proces is belangrijker dan het resultaat: het gaat om het ervaren van controle, zelfexpressie en het doorbreken van negatieve patronen en overtuigingen. “Soms is het al een overwinning als een vrouw durft te kiezen welke kleur verf ze wil gebruiken,” legt Svetlana uit. “Het klinkt klein, maar voor iemand die jarenlang geen eigen keuzes mocht maken, is dat een enorme stap.”
Hulp zonder taalbarrière
Wat verder opviel, was dat bij de start van het onderzoek maar liefst 80% van de vrouwen in vrouwenopvang Groningen een migratieachtergrond had. Dit is hoger dan het landelijke gemiddelde en benadrukt een belangrijke uitdaging: reguliere therapieën zijn vaak niet toegankelijk voor vrouwen die de Nederlandse taal niet spreken.
“Veel van deze vrouwen komen uit oorlogsgebieden, hebben extreme trauma’s en zijn vaak niet geïntegreerd in de Nederlandse samenleving,” vertelt Svetlana. “Ze hebben moeite met het vertrouwen van hulpverleners en westerse zorg voelt voor hen afstandelijk.” Doordat traumatherapie en andere psychologische behandelingen veelal gebaseerd zijn op gesprekken, vallen deze vrouwen vaak buiten de boot. Ze missen de taalvaardigheid en het zelfvertrouwen om deze trajecten te doorlopen.
Eerst veiligheid, dan vooruitgang
Creatieve therapie biedt een uitkomst. Omdat er minder nadruk ligt op praten, kunnen vrouwen op een natuurlijke manier deelnemen. “Ze voelen zich veiliger,” zegt Svetlana. “Het helpt dat ik zelf continu aanwezig ben in de opvang, zodat ze aan mij wennen. Ik haal vrouwen persoonlijk op voor de sessies, want door hun trauma vergeten ze afspraken of durven ze niet te komen. Maar zodra ze eenmaal bezig zijn, zie ik ze ontspannen. Ze worden even uit hun negatieve gedachten gehaald.”
Een treffend voorbeeld is het verhaal van een Spaanse vrouw die geen woord Nederlands sprak en zich totaal geïsoleerd voelde. “Ze was bang en verdrietig, en door de taalbarrière kon ik haar nauwelijks troosten,” herinnert Svetlana zich. “Ik heb haar meegenomen naar de creatieve ruimte, een Spaans muziekje opgezet en een collega en een andere cliënt erbij gehaald die ook Spaans spraken. Langzaamaan zag ik haar ontspannen. Ze ging creatief aan de slag en verliet de sessie met een glimlach. Sindsdien komt ze elke week.”
Eigen keuzes maken
Veel vrouwen die in de opvang komen, zijn hun zelfvertrouwen kwijt. Ze voelen zich machteloos en zijn gewend om gecontroleerd te worden. Creatieve therapie helpt hen te ervaren dat ze wél keuzes kunnen maken. “Een belangrijk inzicht is: ik ben geen object, ik ben een persoon die zelf iets kan creëren,” zegt Svetlana. “Dat is een krachtig besef.”
Daarnaast helpt het creatieve proces ook om executieve functies te trainen, zoals plannen en concentreren. Dit is belangrijk omdat trauma’s ervoor zorgen dat het brein in een constante overlevingsmodus staat. Door stap voor stap een beeldende werkvorm te maken – eerst knippen, dan plakken, dan versieren – leren vrouwen op een speelse manier weer structuur aan te brengen in hun gedachten en gedrag. Dat laatste zorgt voor meer zelfredzaamheid in de omgang met de eigen problematiek.
Uit de overlevingsmodus
Wat deze aanpak extra bijzonder maakt, is dat het meer is dan alleen therapie. Het is ook een manier om vrouwen een veilige en warme plek te bieden. “Gevoel van veiligheid is alles,” benadrukt Svetlana. “Dat zit niet alleen in wat je doet, maar ook in de details: een ruimte met fijne geuren, rustig licht, ontspannende muziek. Alles wat herinnert aan comfort en geborgenheid, helpt het brein om uit die overlevingsmodus te komen.”
Bovendien is de vaktherapie een mooie aanvulling op de reguliere zorg. Vrouwen die op een wachtlijst staan voor traumabehandeling, kunnen hier alvast een begin maken met hun herstel. En ook vrouwen die de opvang al hebben verlaten, maar behoefte hebben aan nazorg, zijn welkom.
Ondanks alles
“Wat me het meeste energie geeft?” glimlacht Svetlana. “Als een vrouw verdrietig binnenkomt en met een sprankeling in haar ogen weer vertrekt. Dat ik haar, al is het maar voor even, een moment van vreugde kan geven. Soms heb je daar niet veel voor nodig – een stukje stof, een paar penselen, wat verf. Maar het kan het begin zijn van iets groters: het besef dat er nog mooie dingen mogelijk zijn, ondanks alles wat ze hebben meegemaakt.”
Veelbelovend
Het onderzoek loopt nog, maar de eerste metingen en observaties laten zien dat creatieve therapie een belangrijke rol kan spelen in het herstelproces. Wender hoopt hiermee een waardevolle aanvulling te bieden op de bestaande hulpverlening.
